Ana sayfa Genel Araştırma Türkiye’de ve Dünyada Gazetecilik

Türkiye’de ve Dünyada Gazetecilik

1564
0
PAYLAŞ
gazetecilik ilkeleri
gazetecilik

Türkiye’de ve dünyada gazetecilik konusunda, gazetecilik nedir, ne değildir; dünyada salt gazetecilik yaptığı için mahkum olan gazeteciler, Türkiye’de gazetecilik kalkanına bürünenler neyle suçlanıyor konularına yer vereceğiz.

Gazeteci kimdir?

Gazeteciler, hayatın birçok alanında, bilgiye ulaşıp sunmaya çalışırlar. Bu doğrultuda; gazete, dergi, radyo veya televizyon istasyonları ya da internet izleyicisine haber sunan erkekler ve kadınlar olarak tanımlanmaktadır. Gazeteciler tarafından yapılabilecek birçok iş vardır ve birçok fırsatın olduğu bu alanda iyi bir kariyer yapılabilir.



Gazeteciler, haber hikayelerini, baş makaleleri veya belgeselleri yazılı veya sözlü olarak sunarlar. Gazeteciler, haber kuruluşlarında çalışabilecekleri gibi, kendilerine ödeme yapan kişiler için yazarak serbest de çalışabilirler. Genel gazeteciler her türlü haberi yazar ancak bazı gazeteciler spor, siyaset veya tarım gibi belirli alanlarda uzmanlaşır.

Yaz işleri editörleri, gazetecilerin yazdıkları öyküyü alır ve gazetelerin, dergilerin, bültenlerin veya web sayfalarının özel ihtiyaçlarına uygun bir biçimde oluştururlar. Yaz işleri editörleri genellikle kendileri bilgi toplamaz. Görevleri, hikayenin nasıl en iyi şekilde izleyicilerine sunulabileceği üzerine yoğunlaşmaktır.

Gazeteci ne iş yapar
Gazetecilik

Fotomuhabirler, haberleri anlatmak için fotoğraf kullanırlar. Ya yazılan olay hikayelerini resmederek gazetecilerle haber oluştururlar, ya da kendi fotoğraf ve hikaye içeriklerini oluşturarak haber yaparlar.

Editörler genellikle gazetede, dergi veya haber bültenlerinde yer alacak içeriğin nihai kararını alan kişilerdir; tüm içerikten ve tüm gazetecilerden sorumludurlar. Editörlerin kendi asistanları olabilir.

Haber editörleri, haber gazetecilerinden sorumlu kişilerdir. Küçük kuruluşlarda, haber editörü hangi makaleyi kimin yapacağına ilişkin tüm kararları alabilir. Daha büyük kuruluşlarda, haber editörünün, çoğunlukla genel sekreter olarak çağrılan ve seçilen makaleler için gazetecilere görev verme işini üstlenmiş bir temsilcisi olabilir.

Makale yazarları, gazetelerde ve dergilerde çalışarak, genellikle haberlere zemin hazırlayan daha uzun makaleleri yazarlar. Küçük kuruluşlarda bu makaleleri gazeteciler yazar. Belirli bir güncel haber yapımından sorumlu olan kişiye genellikle yapımcı adı verilir ve bu serideki tüm programlardan sorumlu kişiye de baş yapımcı denir.

Uzman yazarlar, köşe yazıları veya kitap, film, sanat veya gösteri gibi şeylerin incelenmesi için istihdam edilebilir. Genellikle belirli konulardaki bilgileri veya iyi yazma becerileri için seçilirler. Yine küçük kuruluşlar, bu görevlerin bazıları ya da tamamı için genel muhabir gazetecileri kullanabilir.



gazetecilik nedir
Gazetecilik

Haber yazma isteği, tanınma isteği, insanları iyi yönde etkileme arzusu ve bilgiye ulaşma hevesi, gazeteci adaylarının sahip olması gereken özelliklerden bazılarıdır. Ayrıca gazeteci olabilmek için, dünyada gelişen olaylara ilgi duymalı, konuştuğunuz dili sevmeli, tetikte ve düzenli bir zihin yapısına sahip olmalı; şüpheci, kararlı, dost canlısı ve güvenilir olmak gerekmektedir.

Sosyal medya merkezli dünyamızda, gazetecilerden ve gazetecilikten yeni şeyler talep edilmektedir. Haberlerin gazete, radyo ve televizyon aracılığıyla geleneksel şekilde paylaşılması artık insanları tatmin etmemektedir. Yalnızca bu haber kaynaklarına güvenmek yerine okurlar kendileri içeriklerin kaynaklarına ulaşabilmeyi istemektedir. Akıllı telefonlar, tabletler, internet yayın akışları ve diğer yenilikler okurların haberlere doğrudan ulaşmasına olanak tanır.

Etik Gazeteciliğin İlkeleri

Etik gazeteciliğin temel ilkeleri, halka açık bilgi alanına girmeyi arzulayan herkes için mükemmel bir temel oluşturmaktadır.

gazetecilik ilkeleri
Etik gazeteciliğin ilkeleri

Gazetelerin Kökeni

Gazetelerin tarihi, insanlık tarihinin beş yüzyıl öncesine dayanan bir bölümüdür. Rönesans Avrupası‘ndaki el yazısıyla hazırlanan bültenler tüccarlar arasında dolaşarak, savaş ve ekonomik koşullardan, sosyal gümrük ve “insanın ilgi alanları” konularına kadar her kalanda bilgi aktarmıştır. Gazetenin ilk basılan öncüleri 1400’lü yılların sonlarında Almanya‘da, çoğunlukla sansasyonel hale gelen haber broşürleri biçiminde çıkmıştır.

ilk gazeteler
Londra Gazetesi

İngilizce konuşan dünyada, gazetenin en eski öncüleri, sadece dikkat edilmesi gereken bir olay meydana geldiğinde üretilen küçük haber broşürleridir. Ardından yayınlanan belge Haftalık Newes (1622)’tir. 1640’lı ve 1650’li yıllarda benzer haber kitabı formatında farklı başlıklar altında yapılmıştır. İngilizcedeki ilk gerçek gazete 1666 Londra Gazetesi‘dir. Bir nesil için resmi olarak onaylanmış tek gazete budur, ancak haber adına birçok periyodik belge, yüzyılın sonuna kadar basılmıştır.

Amerika’da ilk gazete, 1690’da Boston’da, Publick Occurrences adıyla yayınlanmıştır. Yetki olmadan yayınlanıp basıldığı için yayıncısı tutuklanmış ve tüm kopyaları yok edilmiştir. Nitekim, 1845 yılına kadar bilinen tek bilinen örnek, İngiliz kütüphanesinde keşfedilmiştir. İlk başarılı gazete The Boston News-Letter (Boston Haber Mektubu), 1704’te postane müdürü John Campbell tarafından yayınlanmıştır.

Türkiye‘de yayınlanan ilk resmi gazete 11 Kasım 1831 de yayınlanmaya başlayan, aynı zamanda ilk Türkçe gazete olan Takvim-i Vekayi’dir. Türkçe dışında diğer dillerde de yayınlanmıştır. Dünyanın en eski resmi gazetelerinden bir tanesidir. II. Mahmut‘un emriyle haftada sadece bir gün yayınlanan gazete, bugünkü Resmi Gazete‘nin temelini oluşturur. Fakat aslında ilk Türkçe gazete, gayri resmi olarak 1828’de yayınlanan Vekdyi-l Misriye gazetesidir.

Bağımsız Gazeteciliğin Önemi

İnsanlara özgürce haber verme hakkına sahip olmayan bir toplum, risk altındadır. Bağımsız gazetecilik olmadan, özgür bir kamuoyu tartışması, insan hakları ihlalleriyle ilgili gözetim ya da soruşturma yapılamaz. Gazetecileri gözaltına almak, muhalif sesleri susturmaya çalışmak her ülke için cesaret kırıcı bir şeydir. Yapılan haberin değerinin olması için, basın özgürlüğü kısıtlanmamalıdır. Dünyadaki her bir gazeteci haber yapmak için yetki almak zorunda kalırsa, bu haberler binlerce kez düzenlenir ve gazetede önyargılı bir raporun temiz bir versiyonuyla sonuçlanırdı. İfade etmek istediği şeyler konusunda gerçekten özgür olmayan biri tarafından yazılmış bir şeyi okumanın kimseye yararı yoktur. Basın, birincil iletişim araçlarından biri olduğu için, özgürce fikir alışverişinde bulunmak, ilerleyen demokrasinin en önemli unsurudur. Özgürce konuşmak, toplumsal düzeyde çoğunluk kuralını kolaylaştırır. Konuşma teşvik edildiğinden, toplu bir irade oluşturulabilir.

Basın özgürlüğü, devlet sansürü veya cezalandırma korkusu olmaksızın bilgi veya görüş edinme ve yayınlama hakkını korur. Sansür, hükümet yayınları ve üretimleri incelediğinde ve saldırgan bulduğu materyallerin kullanılmasını yasaklamışsa gerçekleşir. Basın özgürlüğü kitaplar, gazeteler, dergiler, broşürler, filmler ve radyo ve televizyon programları da dahil olmak üzere her türlü basılı ve görsel yayın materyali için geçerlidir.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi‘nin (AİHM) kayıtlarındaki örnekler, basının özgürlüğünü sınırlayabilecek en az üç alan olduğun söylüyor: Gizliliğin yersiz ihlal edilmesi, şiddetin ve terörün övülmesi ve nefret söylemi.

 

Basında sansür
Basına en çok sansür uygulayan 10 ülke

Türkiye’de Gazetecilik

En az 246 kişinin öldüğü ve 2 bin kişinin yaralandığı 15 Temmuz darbe girişimi sonrasında, FETÖ destekli gazeteler ve TV kanalları kapatılmış, örgütle bağlantısı bulunan (çoğunlukla basın kartı olmayan ya da iptal edilen) birçok gazeteci gözaltına alınmış, bir kısmı tahliye edilmişti. Akabinde, güncellenen 2017 Dünya Basın Özgürlüğü Endeksi’ne göre Türkiye, basın özgürlüğü konusunda 180 ülke arasında 155. sırada yerini almıştı. Adalet Bakanlığı’ndan gelen açıklamadan, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan‘ın yabancı basın kuruluşu BBC‘ye verdiği röportajdan ve Basın Kartı Yönetmeliği‘nde yer alan gazetecilik suçlarından yola çıkarak, aslında yazıldığı gibi yüzlerce gazetecinin tutuklu olmadığı büyük oranda ispatlanmıştı. Düşünce özgürlüğünün kısıtlanmış olmasından ziyade, AİHM kayıtlarındaki sınırların ihlal edilmesi, terörün övülmesi ve nefret söylemleri sonucunda gazeteciler (basın kartı olmaksızın haber yapan kişiler de deneblir) tutuklanmıştı.Yine bakanlıktan yapılan açıklamaya göre, Türkiye cezaevlerinde salt gazetecilik yaptı diye tutuklu hiç kimsenin olmadığı, gözaltına alınanların hiçbirinin gözaltında veya sonrasında işkence veya kötü muameleye tabi tutulmadığı belirtilmişti.

Basın Kartı Alma Şartları Nelerdir?

  1. Kanunen reşit olmak (18 yaşını bitirmiş olmak)
  2. Gerekli eğitime sahip olmak (En az lise veya dengi okullarından mezun olmak)
  3. Kamu hizmetlerinden yasaklı olmamak
  4. Basın Kartı Yönetmeliği’nde belirlenen suçlardan hüküm giymemiş olmak
  5. 5953 sayılı Kanun hükümlerine uygun sözleşme yapmış olmak. (Kurum sahipleri ve yönetim kurulu başkanları başvuruları hariç)
  6. Gazetecilikle birleşebilen ve Basın Yayın ve Enformasyon Genel Müdürlüğü‘nce belirlenen iş kollarında ücretli veya ücretsiz çalışıyor olmamak (Kurum sahipleri ve yönetim kurulu başkanları başvuruları hariç)
  7. Mesleği sürekli icra ediyor olmak
  8. Mevcut çalışılan kurumun Basın Kartı Yönetmeliği‘ne uygun olması
basın kartı
sarı basın kartı

Kartın iptal edildiği haller

Basın Yayın ve Enformasyon Genel Müdürlüğü basın kartının iptal edileceği halleri şöyle sıralıyor:

  1.  Yönetmeliğin 5. maddesinde sayılan niteliklere sahip olunmadığının anlaşılması veya bu niteliklerin sonradan kaybedilmesi,
  2. Sahibi veya bağlı bulunduğu basın-yayın kuruluşunun, yönetmelikte sayılan niteliklere sahip olmadığının anlaşılması veya bu niteliklerin sonradan kaybedilmesi,
  3. Yönetmeliğin 31. maddesi gereği iade edilmesi gereken basın kartını süresinde iade edilmemesi,
  4. Gerçeğe aykırı bilgiler içeren beyanname doldurulması veya bu nitelikteki bir beyannamenin onaylanması,
  5. Yönetmeliğin 29. maddesinde yer alan bildirim zorunluluğunun yerine getirilmemesi,
  6. Yönetmeliğin 30. maddesi gereğince basın kartı alıp, bu süre içinde basın dışı iş yapıldığının tespiti,
  7. Basın kartının veya basın trafik kartının bir başkasına kullandırılması,
  8. Basın kartının zayi olması.

Bazı Tutuklu Gazeteciler ve Tutuklanma Sebepleri

Adalet Bakanlığı’nın açıklamasına göre cezaevindeki gazetecilerin neredeyse tamamı basın yoluyla işlenen suçlardan, yani yazdıkları yazılardan ve gazetecilik faaliyetlerinden dolayı değil, basınla ilgisi olmayan suçlardan tutuklu ya da hükümlü. Yine iddialar doğrultusunda diğer tutuklu gazeteciler ise basın yoluyla işlenen suçlar arasında sayılabilecek terör örgütünün propogandasını yapmak suçundan cezaevinde.

Türk asıllı Alman gazeteci Deniz Yücel ’in, istihbarat raporlarına göre, Kandil’deki PKK kamplarında ve PKK yanlısı çeşitli faaliyetlerde bulunduğu; 2015’te PKK mensubu Esra Gültekin ile aynı otel odasında kaldığı ortaya çıkmıştır. Alman Die Welt gazetesi Türkiye temsilcisi Yücel ve PKK üst düzey yöneticilerinden İsmail Özden’in kızının şifreli haberleştiği ve internet üzerinden konuşarak Diyarbakır’da buluştukları istihbarat kayıtlarıyla raporlanmıştır.  Ayrıca Yücel’in THKP-C üyeleri ve FETÖ ’den tutuklu, kapatılan Zaman Gazetesi muhabirleriyle irtibatı ortaya çıkmıştır.

Altan kardeşler Ahmet Altan ve Prof. Mehmet Altan, 15 Temmuz öncesi FETÖ’den kapatılan Can Erzincan TV’de yaptıkları bir programda darbe konusunda konuşarak TSK’nın yüzünü ne zaman ve nasıl çıkaracağının belli olmayacağı ifadelerinde bulunmaları sebebiye tutuklanmışlardır.

Gazeteci
Gazetecilik suç değildir

Anadolu Ajansı, Cumhuriyet Gazetesi muhabiri Ahmet Şık’ın tutuklanması konusu ile ilgili haberinde aşağıdaki tweet’lerin soruşturma konusu yapıldığını iddia etmiştir:

  • “Suikastçinin Nusra‘cı değil FETÖ‘cü olduğunu kanıtlama       gayretindeki iktidar ve yancıları katilin polis olduğu gerçeğini ne yapacaksınız?,
  • ‘Katil devlettir deyince bozuluyorsunuz’, ‘İktidar nezdinde savaş gerektirecek durumun adı artık belli. O da rejim değişikliğine konulacak son noktadır’,
  • ‘Savaş, PKK ile ülkenin belirli bir bölgesinde arada kesintiler olsa da 1984’ten bu yana var’, ‘Cizre‘de evlerin bodrumlarında yakılanlarla İstanbul’da bombayla parçalananları kıyaslayacağına ikisine de itiraz et’,
  • Sırrı Süreyya Önder‘e isnat edilen fiil suçsa, sarayda oturandan başlayarak daha bir dolu sanık olması gerekmez mi’, ‘Tahir Elçi‘yi tutuklamak yerine katletmeyi tercih ettiler, katil sürüsü bir mafyasınız’,
  • ABD ve AB‘nin cihatçı teröre karşı müttefikimiz dedikleri PYD‘nin terör örgütü olduğunu kanıtlamaya çalışanlar olağan şüpheli olmaz mı?”

Darbe girişiminden önce Almanya’ya kaçan Cumhuriyet Gazetesi Genel Yayın Yönetmeni Can Dündar ve gazetenin Ankara Temsilcisi Erdem Gül, Mit tırları davası kapsamında, “Devletin güvenliğine ilişkin bilgileri temin etme”, “Siyasi ve askeri casusluk”, “Gizli kalması gereken bilgileri açıklama”, “Terör örgütünün propagandasını yapmak” suçlarına istinaden tutuklanmışlardı.

Basında özgürlük
Basın Özgürlüğü

Avrupa ve ABD’de Basın Ne Kadar Özgür?

Dünyada basın özgürlüğü konusuna dikkat çeken  Arupa Birliği, aslında kendi içinde birçok sorunla karşı karşıya. Sınır Tanımayan Gazeteciler‘in yıllık raporuna göre (RWB), Avrupa‘da basın özgürlüğü tehdit altında. Hatta AB ülkelerindeki gazetecilerin koşulları gittikçe kötüye gidiyor. STK tarafından hazırlanan 2017 Dünya Basın Özgürlüğü Endeksi’ne göre, Bulgaristan‘daki gazeteciler “zor bir durum” ile karşı karşıyalar; Polonya, Macaristan, Hırvatistan ve İtalya‘da basın özgürlüğü “dikkat çekici bir sorun”. Sınır Tanımayan Gazeteciler, dünya çapında basın özgürlüğünün düştüğünü kaydetmiştir. Şubat 2013’ten beri kayıtlara geçen raporlara göre Avrupa’da beş gazeteci öldürülmüştür. Ukrayna, Bosna, Yunanistan ve İspanya’da da gazetecilere yönelik şiddet vakaları görülmüştür.

2011 yılında İngiltere‘de yaklaşık 17 gazeteci, News of the World gazetesi telekulak skandalı kapsamında tutuklu yargılanmıştır. Ahlaki kuralları çiğnemek ve yasayı ihlal etmekle suçlanmışlardır. Ancak bazıları, gazeteciliğin kamu yararına olduğunu söyleyerek suçlamaları kabul etmemişti. Ayrıca News of the World gazetesi kapatılmıştı. Ancak Londra medyasında, İngiltere’de medya özgürlüğünün veya gazeteciliğin tehlikede olduğu protestoları yer almamıştır.

AB ve ABD her ne kadar algı oluşturarak Türkiye‘de ve dünya ülkelerinde basın özgürlüğünün ihlali konusuna odaklansa da, Amerika‘da da basın özgürlüğüne gölge düşüren birçok olay yaşanmış ve yaşanmaktadır. 

ABD Adalet Bakanlığı’nın 2 ay boyunca Associated Press gazetesinin (AP) telefon konuşmalarını gizlice dinlediği ortaya çıkmış, gazeteciler ve editörlerin telefon kayıtları iki ay boyunca gizlice toplanmıştı. New York Times muhabiri James Risen‘in telefonları ve mailleri takip edilmiş, haber kaynaklarını gizli tuttuğu için tutuklanma riskiyle karşı karşıya kalmıştı. Yine New York Times muhabiri Judith Miller, haber kaynağını açıklamadığı için 18 ay hapis cezası almıştı.

Beş yıldan uzun süredir Beyaz Saray muhabiri olan 89 yaşındaki Helen Thomasanti-Semitik olarak görülen yorumlar yaptığı için (Mavi Marmara olayı sonrasında) işinden kovulmuştur. 61 yıllık gazetecinin birkaç tanesi hariç tüm meslektaşları onu dışlamış, kendisi defalarca Yahudi düşmanı ya da anti-Siyonist olmadığını belirtmesine rağmen medyada öyle lanse edilmişti.

Rusya‘ya sığınan Edward Snowden’in sızdırdığı ABD istihbarat belgelerini yayınlayan Guardian gazetesi kapatılmakla tehdit edilmiş, belgeleri editörlerce yokedilmişti.

2015 yılında öldürülen siyahi vatandaş Freddie Gray için yapılan Baltimore protestolarında 5 gazeteci darp edilmiş ve ekipmanlarına zarar verilmişti. Ferguson olayları sırasında AA muhabiri, Amerikan polisince darp edilmiş ve gözaltına alınmıştı.

Dışişleri, Amerika’nın Sesi Radyosu’nun Taliban lideriyle yaptığı röportajın yayınını engellemeye çalışmış, El Cezire konusunda Katar’a baskı yapmıştır; danışman Condoleeza Rice medya yöneticilerine El Kaide’nin gönderdiği kasetleri sansürlemelerini söylemiştir.

WikiLeaks adlı sitesinde ABD gizli begelerini yayınlayan Julian Assange 2012 beri Ekvador’un Londra Büyükelçiliği’nde hapsedilmektedir ve oradan ayrılırsa yakalanıp ABD’ye teslim edilecektir.

ABD’nin Irak işgalinde 2003’ten bu yana 350’ye yakın gazeteci öldürülmüştür.

Ayrıca Trump‘un yemin töreninde çıkan olaylar sırasında gözaltına alınan Amerikalı gazetecilerden Cantu 70 yılla, Wood ise 10 yılla yargılanıyor. Cantu yaklaşık 8 ayrı suçtan yargılanıyor, ve muhtemelen ömrünü hapiste geçirecek. Cantu yargı sürecinde ve basına konuşmuyor.

Bunlar gibi birçok olaya ev sahipliği yapmış olan ABD ve Beyaz Saray‘ın medya organlarıyla hazır haberler paylaştığı yerel kurumlar tarafından ortaya çıkarılmıştır.


Son olarak, medyanın toplumda sahip olduğu en güçlü yönlerden biri, hem sosyal hem de hükümet düzeyinde bir değişikliği gerçekleştirme becerisidir. Bugün medya, belki de on yıl öncesinden daha geniş bir kapsama alanının yanı sıra daha geniş bir görüntüleme oranına sahiptir. Tüm gazetecilerin, güvenilir kaynaklardan aldığı bilgileri tarafsız ve doğru bir şekilde rapor etme sorumluluğu vardır. Bir olayın tüm taraflarını elde etmek ve hem iyi hem de kötü şeyleri bildirmek gazetecilerin yükümlülüğüdür. Sorumlu gazetecilik, gazetelerde ve yayın raporlarında iyi ve kötü şeylerin dengede olmasını da gerektirir.


KAYNAKLAR

thenewsmanual   journalismthroughsocialmedia  ethicaljournalismnetwork  cpj  freedomhouse  historicpages  amnesty  lincoln  politica  devlette  alarabiya  edition.cnn  antiwar

[Toplam:3    Ortalama:3.7/5]

BİR CEVAP BIRAK

Please enter your comment!
Please enter your name here

*