Stanford Hapishane Deneyi

4504
0

“Stanford Hapishane Deneyi” başlıklı içeriğimizden sosyal psikolojinin ne olduğunu ve buna dair en önemli deneylerden birisi olan Stanford Hapishane deneyine dair detayları öğrenebilirsiniz.

Sosyal Psikoloji Nedir?

California State Üniversitesi öğretim üyesi Jack Mearns’in hazırladığı “sosyal psikoloji nedir?” adlı çalışmada yer alan, ünlü Profesör Gordon Willard Allport’un sosyal psikoloji tanımlamasına göre sosyal psikoloji; bireylerin, davranış, duygu ve düşüncelerinin, başkalarının gerçek, hayal edilen veya ima edilen varlığından nasıl etkilendiğini anlamaya ve açıklamaya yönelik bir girişimdir.

stanford hapishane deneyi 2 sosyal psikoloji
Sosyal Psikoloji Nedir?

Sosyal Psikoloji Deneyleri Serisi

Bilim tarihinde sosyal psikolojiye dair birçok deneyler yapılmıştır. Bunlardan büyük çoğunluğu, insanların düşünce ve davranış sistemlerini nelerin etkilediğini ve nasıl etkilediğini anlamamıza yol gösteren başarılı çalışmalar olmuştur. Ancak bazılarında deneyin amacına ulaşması için tehlikeli yöntemler denenmiş ve sonuç olarak başarıya ulaşılsa dahi, deneyler esnasında ve sonrasında birçok denekte hasar söz konusu olmuştur. Bu deneylerden en ünlülerini sizler için araştırdık ve derledik.

stanford hapishane deneyi 3
Sosyal Psikoloji Deneyleri

1. Stanford Hapishane Deneyi

Stanford Hapishane Deneyi, mahkum veya gardiyan olmanın psikolojik etkileri üzerine Stanford Üniversitesi’nde 1971 tarihinde yapılmış bir çalışmadır. Sosyal psikolog Philip Zimbardo liderliğinde Stanford Üniversitesi’nde yapılan bu deney için, gönüllü olarak başvuran katılımcılar arasından 24 öğrenci denek olarak seçilmiştir.

stanford hapishane deneyi 4
Stanford Hapishane Deneyi

“Zimbardo Deneyi” olarak da bilinen bu deney için, Stanford Üniversitesi Psikoloji Departmanı binasının bodrum katında sahte bir hapishane oluşturulmuştur. Öğrencilerin gardiyan ya da mahkum rollerinden hangisini canlandıracağı, yazı-tura ile rastgele seçilmiş ve öğrenciler rollerine göre 2 gruba ayrılmıştır. Öğrencilere deneyin o hafta Pazar günü başlayacağı ve beklemeleri söylenmiştir. Ancak Zimbardo, şehir polisinin onları tıpkı gerçek suçlular gibi tutuklayacağını söylememiştir.

Stanford Hapishane Deneyi
Stanford Hapishane Deneyi

Mahkum olan denekler, yaşadıkları yerlerden deney için özel olarak görüşülen gerçek polisler tarafından baskınla tutuklanmış ve gerçek suçlular için uygulanan prosedürlerden geçmişlerdir. Daha sonra mahkum denekler, gözleri bağlı olarak sahte hapishaneye getirilmişlerdir. Mahkumlar, hapishaneye getirilir getirilmez, gerçek mahkumlar gibi aranmış ve tüm kıyafetleri çıkartılmıştır. Bir süre o şekilde bekletilen mahkum deneklere, bit ve mikrop önleyici sprey sıkıldıktan sonra, iç çamaşır olmaksızın elbise veya önlüğe benzer birer mahkum kıyafeti giydirilmiş ve bileklerine zincir vurulmuştur.

stanford hapishane deneyi
Stanford Hapishane Deneyi

Gardiyanlar, deney süresince her mahkuma özel oluşturulmuş ve kıyafetlerinin üzerinde bulunan ID numaraları ile mahkumlara seslenmişlerdir. Mevcut fiziki görünümlerinden de uzaklaşmaları adına, mahkumların kafalarına kadın çorabı geçirilmiştir (gerçek mahkumların saçlarının kazıtılmasına benzer bir durum oluşturmak adına böyle bir uygulama düşünülmüştür). Tüm bunlar, mahkumların daha çabuk gerçek kimliklerinden uzaklaşabilmeleri için yapılmıştır.

Stanford Hapishane Deneyi
Stanford Hapishane Deneyi

Gardiyan olan deneklere ise, nasıl gardiyan olmaları gerektiğine dair hiçbir eğitim verilmemiştir. Hatta belirli kısıtlamalar dışında gardiyanlar, mahkum deneklerin saygısını kazanmak için gerekli olduğunu düşündükleri tedbir ve usulleri uygulamakta serbest bırakılmışlardır. Gardiyanlar, gönüllü olarak gerçek gardiyanlar gibi davranan denekler oldukları için, görevlerinin ciddiyeti, muhtemel tehlikeler ve şiddet uygulamamaları konusunda uyarılmışlardır. Ancak bununla birlikte, hapishanede geçerli olacak tüm kurallar gardiyanlar tarafından oluşturulmuştur.

Stanford deneyi gardiyanlar
Stanford Deneyi Gardiyanlar

Zimbardo, gardiyanlara hitaben yaptığı bir konuşmanın kaydında şunları söylemektedir: “Mahkumlar üzerinde rahatsızlık hissi oluşturabilirsiniz, onları korkutabilirsiniz ve onların hayatlarının tamamen bizler tarafından kontrol edildiği kanısına kapılmalarını sağlayabilirsiniz. Çünkü hapishanede biz tüm güce sahip olacağız, onlarsa hiçbir güce…” 

Söz konusu video için tıklayınız.

Gardiyan olan deneklere, askeri üniformalar giydirilmiş ve güç göstergesi olarak kullanmaları için cop, kelepçe, düdük ve benzeri araçlar temin edilmiştir. Ayrıca gardiyanların, mahkumlarla göz teması kurmamaları için, güneş gözlükleri ve aynalı/aynalandırılmış camlı gözlükler de verilmiştir.

Stanford gardiyanlar
Stanford Gardiyanlar
Stanford gardiyanlar
Stanford Gardiyanlar

Deney, 9 gardiyan ve 9 mahkumla başlamıştır. 24 kişilik ekipten geriye kalanlar, gerektiği halde çağrılmak üzere bekletilmiştir. 3 mahkum bir hücrede kalacak şekilde düzenleme yapılmıştır ancak hücreler, 3 kişi için bile oldukça dar tutulmuştur. Deneye dair açıklanan bilgilerden ve fotoğraflardan da anlaşılabildiği üzere, hücrelerde sadece mahkumların yataklarının sığabileceği kadar yer bulunmaktadır.

Stanford Hücreler
Stanford Hücreler

Deneyin başladığı gece, saat 2:30’da mahkumlar, gardiyanların çaldığı düdük sesleriyle uyandırılmıştır. Gardiyanlar tarafından gece saatlerinde sayım yapılmıştır. Sayım sırasında, mahkumlar elleri duvara yaslı şekilde bekletilmiş ve gardiyanlar, mahkumları aşağılamış, tahrik edici sözler kullanmışlardır. Mahkumlar, rollerine adapte olmakta zorlanmış ve özgürlüklerini savunmuşlardır. Bu durum, gardiyanların rollerine uyum sağlamasını kolaylaştırmıştır. Gardiyanlar, mahkumlar üzerinde otorite oluşturmak için, başlangıç olarak onlara şınav çektirmişlerdir. Daha sonra gardiyanlardan biri, mahkumlar şınav çekerken sırtlarına basmış ve hatta bir başka mahkumu, şınav çeken diğer mahkumun üzerine basmaya ve oturmaya zorlamıştır. (Söz konusu gardiyanın şınav çektirdiği sırada bir mahkumun sırtına bastığını aşağıdaki videoda 9:11‘den sonra görebilirsiniz)

Deneyin nispeten sorunsuz geçen ilk gününden sonra, ikinci günün sabahında gerçekleşen ayaklanmadan dolayı gardiyanlar ve deneyi gizli kameralarla takip eden ekip şaşırmışlardır. Mahkumlar, başlarına geçirilen çorapları çıkarmış, kıyafetlerindeki numaraları sökmüş ve yataklarını hücrelerin kapısına yaslayarak kendilerine barikat kurmuşlardır. Daha sonra mahkumlar, kıyafetlerini de çıkarmış ve hücre parmaklıklarından gardiyanlarla dalga geçmeye ve onlara küfür etmeye başlamışlardır. Gardiyanlar öfkelenmiş ve mahkumların yataklarına ve kıyafetlerine el koymuştur. Daha sonra da yangın söndürücü tüpleri kullanarak, ayaklanmayı durdurmaya çalışmışlardır, ancak mahkumlar sakinleşmeyince, gardiyanların hepsi bir araya gelmiş ve ayaklanmayı durdurmak için birlikte hareket etme kararı almışlardır. (Gardiyanlar, vardiya sistemiyle çalışmaktadırlar.)

Stanford Ayaklanma
Stanford Ayaklanma
Stanford Ayaklanma
Stanford Ayaklanma

Ayaklanma tüm gardiyanların katılımıyla geçici olarak bastırılmıştır. Ancak gardiyanların hepsinin orada devamlı kalması, deney için ayarlanan bütçeyi aşacağından, gardiyanlar yeni bir çözüm bulmuşlardır. Buna göre, mevcut 3 hücreden bir tanesini “imtiyazlı hücre” olarak belirlemişlerdir. İmtiyazlı hücreye, ayaklanmaya en az katılan 3 mahkum yerleştirilmiş ve bu mahkumlara kıyafetleri ve yatakları geri verilmiştir. Ayrıca yıkanmaları ve dişlerini fırçalamaları için de izin verilmiştir. İmtiyazlı hücrede kalan mahkumlara özel yemekler hazırlatılmıştır. Dolayısıyla diğer mahkumların yediğinden daha lezzetli ve çeşitli yemekler yemeleri sağlanmıştır. Bu sistem mahkumların arasındaki dayanışmayı kırmak için planlanmıştır.

Stanford imtiyazlı hücre
Stanford imtiyazlı hücre

Bu sistemle yarım gün geçtikten sonra gardiyanlar, imtiyazlı hücredeki bazı mahkumlarla, ayaklanmaya katılan “kötü” mahkumların yerini değiştirmiştir. Mahkumların kafası karışmıştır. Elebaşı olan mahkumlar, imtiyazlı hücreden normal hücreye geçen mahkumların, muhbirlik yaptığını düşünmeye başlamışlardır. Ayaklanma, gardiyanlar arasındaki dayanışmayı da kuvvetlendirmiştir. Gardiyanlar, olayı deney olarak görmekten uzaklaşmış ve mahkumları saldırgan olarak, hatta gerçek suçlularmış gibi düşünmeye başlamışlardır.

Stanford Hapishane Deneyi
Stanford Hapishane Deneyi

Deneyin başlangıcından sadece 36 saat sonra, #8612 numaralı mahkum, akut stres bozukluğu yaşamaya başlamış ve ağlama krizleri geçirmiştir. Bu aşamada Zimbardo ve gardiyanlar, mahkumun hapishane deneyinden kaçmak için kendilerini kandırmaya çalıştığını düşünmüşlerdir. Deney için ayarlanan danışmanlardan birisi ile #8612 numaralı mahkumu görüştürmüşlerdir. Danışman, mahkumu çok güçsüz olmakla suçlamış ve azarlamıştır. Daha sonra mahkuma, eğer Zimbardo ve gardiyanlar için muhbirlik yaparsa, gardiyanlar tarafından bir daha kendisine rahatsızlık verilmeyeceği teklif edilmiş ve bunu düşünmesi söylenmiştir.

Stanford 8612 Numaralı Mahkum
Stanford 8612 Numaralı Mahkum

#8612 Numaralı mahkumun, bir sonraki sayımda diğer mahkumlara, “buradan ayrılamazsınız, deneyi bırakamazsınız” gibi cümleler söylediği fark edilmiştir. Bu durum, diğer mahkumların tedirginliğini arttırmış ve gerçekten hapsedilmiş olduklarını düşünmelerine sebebiyet vermiştir. Daha sonra #8612 numaralı mahkum, Zimbardo’nun tabiriyle “delice” davranmaya, çığlık atmaya ve küfretmeye başlamış, öfke nöbetleri geçirmiştir. Zimbardo ve gardiyanların, #8612 numaralı mahkumun gerçekten acı çekiyor olduğuna inanmaları uzun sürmüştür. Belli bir süre sonra #8612 numaralı mahkum serbest bırakılmıştır.

Stanford 8612 Numaralı Mahkum
Stanford 8612 Numaralı Mahkum

Ertesi gün, aileler ve arkadaşlar için ziyaret saati ayarlanmıştır. Zimbardo, ebeveynler hapishanenin durumunu görünce çocuklarını götürmek isterler diye endişelenmiş ve bu yüzden hapishane ortamını sevecen göstererek durumu manipüle etmiştir. Mahkumlar, yıkanmış ve tıraş edilmişlerdir. Hücreleri temizlenmiş ve cilalanmıştır. Akşam yemeğinde ziyafet düzenlenmiş ve interkomlar aracılığıyla müzik de çalınmıştır. Stanford’un eski amigo kızlarından biri olan Susie Phillips de, ziyaretçileri kayıt masasında karşılamıştır.

Stanford Mahkumlarına Ziyafet
Stanford Mahkumlarına Ziyafet

Mahkumların, aile ve arkadaşlarıyla görüşmeleri esnasında birçok yasak konulmuş ve rahat görüşmelerine olanak tanınmamıştır. Ziyaretçiler uzun süre bekletilmiş, kayıt yaptırma zorunluluğu getirtilmiş ve bir mahkumla sadece iki ziyaretçinin en fazla 10 dakika süreyle görüşmesine izin verilmiştir. Tüm görüşmelerde gardiyanlar da bulunmuş ve görüşmeyi gözetim altında tutmuşlardır. Bazı ebeveynler çocukları hakkında endişelenmiş, Zimbardo ve diğer görevlilerle konuşmuşlardır. Ailelerden biri, Zimbardo’ya oğlunu daha önce hiç bu kadar kötü halde görmediklerini söylemiş, ancak cevap olarak “oğlunuzun bunun altından kalkabileceğini düşünmüyor musunuz?” tarzı cevaplar alınca, aile de “tabii ki başarabilir, o bir lider” deyip, gitmişlerdir.

Stanford Ziyaretçiler
Stanford Ziyaretçiler

Daha sonra mahkumların kendi aralarında kaçış planları yaptıklarına dair söylentiler duyulmuş ve bunun üzerine deneyin başarısızlıkla sonuçlanmaması için Zimbardo ve gardiyanlar, çeşitli olasılıklar düşünmüşler ve planlar yapmışlardır. Bu planlar sonucu, mahkumlar kaçmasın diye polislerden yardım talep etmek, mahkumları başka yere taşımak, hapishanede değişiklikler yapmak gibi bazı önlemler alınmıştır. Ancak mahkumların kaçışına dair söylentilerin sadece söylentiden ibaret olduğu ortaya çıkınca, sözde kaçışı önlemek için yapılan planlar ve alınan önlemler boşa gittiği için, Zimbardo ve gardiyanlar öfkelenmişlerdir. Bunun üzerine bunun cezasını mahkumlara ödetmeye karar vermişlerdir. Gardiyanlar taciz seviyelerini bariz şekilde arttırmışlardır. Çıplak ellerle tuvalet temizliği ve benzeri işler yaptırmışlar ve cinsel içerikli aşağılayıcı ifadeler kullanmışlardır. Gardiyanlar akıllarına gelen her şeyi mahkumlar üzerinde denemişlerdir.

Stanford Cezalandırma
Stanford Cezalandırma

Zimbardo, gerçek hapishanelerde vaizlik yapan Katolik bir papazı hapishane deneyinin ne kadar gerçeğe yakın olduğunu değerlendirmesi için Stanford Hapishanesi’ne davet etmiş ve mahkumlarla görüştürmüştür. Papaz, mahkumlara bu deneyden ayrılabilmeleri için ne yapmaları gerektiğini sormuş, mahkumlar da avukata ihtiyaçları olduğunu söylemiştir. Papaz, mahkumlara isterlerse aileleriyle iletişime geçip, legal yardım konusunda görüşebileceğini teklif etmiş ve mahkumlardan bazıları da kabul etmişlerdir.

Stanford Papaz
Stanford Papaz

Papazla görüşmeyi sadece bir mahkum reddetmiştir. #819 Numaralı bu mahkum, yemek yemeyi reddetmiş, bir süredir hasta hissettiği için papaz yerine doktorla görüşmek istediğini belirtmiştir. Fakat #819 numaralı mahkum da papazla konuşmaya ikna edilmiştir. #819 Numaralı mahkum papazla görüşürken, Zimbardo da görüşmeye dahil olmuştur. Böylece hangi doktora gösterilmeye ihtiyacı olduğuna karar verilmiştir. Mahkum, görüşme esnasında dayanamamış ve ağlama krizine girmiştir. Zimbardo, mahkumun ayağındaki zincirleri çıkarmış ve dinlenmesini söylemiş, daha sonra onu doktora da götüreceğini söylemiştir. Tam bu sırada gardiyanlar, diğer mahkumları sıraya dizmiş ve sürekli aynı sözleri tekrarlatmışlardır. Mahkum 819 kötü bir mahkumdur. Mahkum #819 yüzünden hücrem berbat haldedir Sayın Islah Memuru.” ve Mahkum #819 kötü bir şey yaptı.” sözlerini defalarca tekrarlamışlardır.

Mahkumlar, kendilerine zorla söylettirilen bu sözleri defalarca tekrarlamışlardır. Zimbardo mahkumları işitince, hemen #819 numaralı mahkumun yanına dönmüş ve onu hıçkırarak ağlar halde bulmuştur. Zimbardo, zaten hasta olan mahkuma ayrılmasını önermiş ancak mahkum reddetmiştir. #819 Numaralı mahkum, bir taraftan ağlarken bir taraftan da diğer mahkumlar onu “kötü” olarak nitelediği için ayrılmak istemediğini ve hasta olmasına rağmen, orada kalıp kötü bir mahkum olmadığını ispat etmesi gerektiğini söylemiştir. Bu noktada Zimbardo, #819 numaralı mahkuma şu sözleri söylemiştir: “Beni dinle! Sen, #819 numaralı mahkum değilsin. Sen (mahkumun gerçek adı)’sın ve ben de Zimbardo’yum. Burası gerçek bir hapishane değil ve ben de hapishane müfettişi değilim, bu deneyi yürüten psikologum. Onlar da mahkum değil. Tıpkı senin gibi sadece öğrenciler.” Bunun üzerine #819 numaralı mahkum, Zimbardo’nun ifadeleriyle, kabustan uyanmış bir çocuk gibi Zimbardo’ya bakmış ve “tamam, hadi gidelim” demiştir.

Stanford 819 Numaralı Mahkum
Stanford 819 Numaralı Mahkum

Deney için belirlenen süre iki hafta olmasına rağmen, gardiyanların artan şiddeti ve mahkumların psikolojik sağlık durumlarının beklenenden daha kötü hal almış olması sebebiyle Zimbardo, deneyin 5. gecesi her şeyi sonlandırma kararı almış ve deney 6. gün sonlanmıştır. Zimbardo, deneyden kendisinin dahi etkilendiğini belirtmiş ve tamamen rol yapması gereken gardiyanların, mahkumlara uyguladıkları şiddeti deneyin sürdürülmesi adına görmezden gelerek kararlar aldığını kabul etmiştir. Deney, yapıldığı dönemden günümüze kadar etkisini sürdürmüş ve birçok filme, makaleye konu olmuştur. Deney sırasında yapılan gizli çekimlerin bir kısmını aşağıdaki videodan izleyebilirsiniz.

Sosyal psikoloji deneylerini incelediğimiz bu serimizin bir sonraki araştırma konusu, Milgram Deneyi‘dir.


Kaynaklar:

1. prisonexp.org, 2. prisonexp.org 2, 3. Youtube, 4. Youtube 2, 5. Youtube 3, 6. Youtube 4

[Toplam:0    Ortalama:0/5]

BİR CEVAP BIRAK

Please enter your comment!
Please enter your name here

*